«کمریسک» یا «بدون ریسک»؛ این برچسبها اغلب در نگاه اول، تصویری از امنیت مطلق را برای سرمایهگذاران در صندوقهای درآمد ثابت (Fixed Income Fund) ترسیم میکنند. با توجه به رشد چشمگیر این ابزارها و عبور حجم کل دارایی صندوقهای سرمایهگذاری در ایران از مرز ۴ هزار هزار میلیارد تومان در مهر ۱۴۰۵، شناخت عمیقترِ سازوکار عملکرد و محدودیتهای احتمالی آنها، فراتر از عنوان «کمنوسان»، اهمیت فراوانی مییابد.
صندوقهای درآمد ثابت، بخش قابل توجهی از سرمایههای خود را به اوراق بدهی دولتی، سپردههای بانکی و اوراق مشارکت اختصاص میدهند؛ داراییهایی که به طور سنتی، ثبات نسبی بیشتری نسبت به سهام از خود نشان میدهند. با این حال، حتی در این دسته از ابزارهای مالی نیز، عواملی وجود دارند که میتوانند بر ارزش نهایی سرمایه یا قدرت خرید آن اثرگذار باشند. درک این عوامل، از تغییرات نرخ بهرهی بازار گرفته تا شرایط نقدشوندگی و اعتبار ناشران اوراق، به سرمایهگذاران کمک میکند تا با دیدی واقعبینانهتر نسبت به بازدهی و پتانسیل این صندوقها تصمیمگیری کنند.
این مقاله به بررسی دقیقترِ ویژگیها و ملاحظات مهم در سرمایهگذاری در صندوقهای درآمد ثابت میپردازد. هدف ما آشنایی شما با جنبههایی است که فراتر از بازدهی صرف، بر ارزش و سهولت دسترسی به سرمایهی شما تأثیر میگذارند، تا بتوانید انتخابی آگاهانه و متناسب با اهداف مالی خود داشته باشید.
چرا به صندوقهای درآمد ثابت میگویند «کمریسک» نه «بدون ریسک»؟
به زبان ساده، ریسک یعنی احتمال اینکه ارزش سرمایه یا سود مورد انتظار تغییر کند. صندوقهای درآمد ثابت بخش عمده دارایی خود را در اوراق بدهی دولتی، سپردههای بانکی و اوراق مشارکت سرمایهگذاری میکنند؛ داراییهایی که معمولا نوسان کمتری از سهام دارند.
اما ارزش اوراق ممکن است با تغییر شرایط اقتصادی بالا و پایین شود و روی ارزش واحدهای صندوق اثر بگذارد. به همین دلیل، این صندوقها را «کمریسک» میدانند، نه «بدون ریسک»؛ یعنی احتمال نوسان معمولاً کمتر است، اما به صفر نمیرسد.
تفاوت ریسک سپرده بانکی با صندوق درآمد ثابت
سپرده بانکی معمولاً نرخ سود مشخصی دارد؛ اما برداشت زودتر از موعد ممکن است باعث شود سود کمتری بگیرید. در صندوق درآمد ثابت، بازدهی تضمینشده نیست و ارزش خالص داراییها (NAV) ممکن است کمی نوسان کند.
| ویژگی | سپرده بانکی | صندوق درآمد ثابت |
| سود | طبق نرخ سپرده و شرایط قرارداد | متغیر و وابسته به عملکرد داراییهای صندوق |
| برداشت وجه | ممکن است برداشت زودهنگام سود را کاهش دهد | در صندوقهای قابل معامله، امکان خرید و فروش در روزهای کاری وجود دارد؛ زمان تسویه به مقررات صندوق بستگی دارد |
| نوسان ارزش | مبلغ سپرده طبق قرارداد ثابت میماند | NAV ممکن است اندکی بالا یا پایین برود |
| بازدهی | مشخصتر، اما محدود به شرایط سپرده | ممکن است در بعضی دورهها بیشتر باشد، اما تضمینی نیست |
پیش از انتخاب، شرایط برداشت، کارمزدها و شیوه محاسبه بازدهی را در قرارداد سپرده یا امیدنامه صندوق بررسی کنید. «بازدهی بالاتر» ویژگی قطعی صندوق نیست و به نوع صندوق و شرایط بازار بستگی دارد.
مهمترین معایب در صندوقهای درآمد ثابت
صندوق درآمد ثابت معمولاً نوسان کمتری از صندوق سهامی دارد، اما چند عامل میتواند روی ارزش سرمایه یا قدرت خرید آن اثر بگذارد. آشنایی با این ریسکها کمک میکند بازدهی صندوق را با انتظار واقعبینانهتری بسنجید. مهمترین ریسکهایی که باید بشناسید عبارتاند از:
- ریسک نرخ بهره
- ریسک نقدشوندگی
- ریسک اعتباری یا نکول
- ریسک تورم و کاهش قدرت خرید
در ادامه، هرکدام را با زبانی ساده و یک مثال توضیح میدهیم.
ریسک نرخ بهره
اگر نرخ سود بانکی یا بازدهی اوراق جدید بالا برود، اوراق قدیمیای که سود کمتری میدهند معمولاً برای خریداران جذابیت کمتری دارند. به همین دلیل ممکن است قیمتشان در بازار کاهش یابد و ارزش خالص داراییهای صندوق (NAV) هم تحتتأثیر قرار بگیرد.
برای مثال، فرض کنید یک صندوق اوراقی با سود مشخص خریده است. اگر بعداً اوراق تازهای با سود بالاتر عرضه شود، خریدار برای خرید اوراق قدیمی احتمالاً قیمت کمتری پیشنهاد میدهد؛ در نتیجه ارزش روز اوراق قبلی افت میکند.
این وضعیت شبیه گوشیای است که با قیمت ثابت خریدهاید؛ وقتی مدل جدیدتر با امکانات بهتر وارد بازار میشود، مدل قبلی ممکن است ارزانتر شود. شدت اثر نرخ بهره بر صندوق به نوع و سررسید اوراقی بستگی دارد که در داراییهای آن نگهداری میشود.
ریسک نقدشوندگی (Liquidity Risk)
نقدشوندگی یعنی صندوق بتواند در زمان لازم، پول سرمایهگذارانی را که قصد خروج دارند پرداخت کند. اگر بازار سهام بهشدت افت کند و افراد زیادی همزمان درخواست فروش یا ابطال واحدهایشان را بدهند، ممکن است صندوق برای تأمین وجه نقد ناچار شود داراییهایش را سریع بفروشد.
اینکه صندوق بتواند همه درخواستها را بهموقع پاسخ دهد، به میزان وجه نقد و داراییهای نقدشوندهاش، شرایط ابطال و وضعیت بازار بستگی دارد. بنابراین نمیتوان فرض کرد مدیر صندوق همیشه پول نقد کافی برای پرداخت فوری همه درخواستها در اختیار دارد.
در صندوقهای قابل معامله، بازارگردان با ثبت سفارش خرید و فروش به انجام معاملات کمک میکند. اما نقش او تضمین نمیکند که واحدها همیشه فوری و دقیقاً به قیمت خالص ارزش داراییها (NAV) فروخته شوند؛ در شرایط پرتنش ممکن است فروش دشوارتر شود یا قیمت معامله با NAV تفاوت پیدا کند.
ریسک اعتباری یا نکول (Credit Risk)
ریسک اعتباری یعنی ناشر اوراق نتواند سود یا اصل پول را در زمان مقرر پرداخت کند. برای مثال، اگر صندوق اوراق یک شرکت را خریده باشد و آن شرکت ورشکست شود، ممکن است پرداخت سود به تاخیر بیفتد یا بخشی از اصل سرمایه هم بازنگردد؛ این وضعیت میتواند ارزش داراییهای صندوق را کاهش دهد.
اوراق دولتی معمولاً ریسک اعتباری کمتری از اوراق شرکتها دارند و سهم بیشتر آنها در پرتفوی میتواند این ریسک را پایین بیاورد. بااینحال، هیچ ترکیب داراییای بهتنهایی ریسک را کاملاً حذف نمیکند؛ ترکیب اوراق و اعتبار ناشران را در گزارشهای صندوق بررسی کنید.
ریسک تورم و کاهش قدرت خرید (Inflation Risk)
اگر بازدهی صندوق از تورم کمتر باشد، مبلغ سرمایه ممکن است بیشتر شود، اما قدرت خرید آن کاهش پیدا کند. برای مثال، اگر بازدهی صندوق در یک سال ۴۰ درصد و تورم همان دوره ۷۶٫۸ درصد باشد، رشد سرمایه از افزایش قیمتها عقب مانده است.
طبق دادههای مرکز آمار ایران (Statistical Centre of Iran)، تورم سالانه در مهر ۱۴۰۵ به ۷۶٫۸ درصد رسید. برای مقایسه دقیق، بازدهی سالانه صندوق را در همان بازه زمانی با این نرخ بسنجید؛ سود ماهانه را نباید مستقیم با تورم سالانه مقایسه کرد.
در جدول زیر به طور ساده مقایسه را انجام دادهایم.
| معیار | صندوق با بازدهی فرضی ۴۰٪ | تورم سالانه مهر ۱۴۰۵ |
| نرخ سالانه | ۴۰٪ | ۷۶٫۸٪ |
| نتیجه مقایسه | بازدهی صندوق کمتر از تورم است | افزایش قیمتها از رشد سرمایه بیشتر بوده است |
| اثر بر قدرت خرید | ممکن است قدرت خرید سرمایه کاهش یابد | هزینه خرید سبد کالا و خدمات بهطور میانگین افزایش یافته است |
مقایسه ریسک صندوقهای درآمد ثابت با طلا، دلار و بورس
ریسک این بازارها یکسان نیست و به عواملی مانند شرایط اقتصادی، مدت سرمایهگذاری و نوع دارایی بستگی دارد. بااینحال، از نظر نوسان معمول قیمت، میتوان آنها را بهصورت زیر رتبهبندی کرد.
| رتبه ریسک | بازار یا دارایی | سطح نوسان معمول | ویژگی اصلی |
| 1 | صندوق درآمد ثابت | بسیار کم | بازدهی باثباتتر، اما محدودتر |
| 2 | دلار | متوسط تا زیاد | تأثیرپذیر از تورم، سیاستهای اقتصادی و نرخ ارز |
| 3 | طلا | زیاد | وابسته به قیمت جهانی طلا و نرخ دلار |
| 4 | سهام و بورس | زیاد تا بسیار زیاد | نوسان وابسته به عملکرد شرکتها و شرایط بازار |
صندوقهای درآمد ثابت بیشتر در اوراق بدهی و سپردههای بانکی سرمایهگذاری میکنند؛ به همین دلیل، معمولا نوسان کمتری از طلا، دلار و سهام دارند. بااینحال، بازدهی آنها نیز معمولا سقف مشخصتری دارد و از رشد ناگهانی داراییهایی مانند طلا یا دلار عقب میماند.
دلار و طلا ممکن است در دورههای تورمی رشد زیادی داشته باشند، اما امکان افت قیمت آنها نیز وجود دارد. قیمت طلا علاوه بر نرخ ارز، از قیمت جهانی طلا هم اثر میگیرد؛ بنابراین نوسان آن میتواند از یک عامل یا ترکیب چند عامل ایجاد شود.
سهام و بورس معمولا بیشترین نوسان کوتاهمدت را دارند، زیرا قیمت آنها به سودآوری شرکتها، نرخ بهره، وضعیت اقتصاد و رفتار سرمایهگذاران وابسته است. به همین دلیل، سرمایهگذاری در سهام برای افراد ریسکپذیرتر مناسبتر است و به دانش و تحمل نوسان بیشتری نیاز دارد.
این رتبهبندی قطعی نیست و ممکن است در دورههای مختلف تغییر کند. برای مثال، در یک دوره خاص دلار یا طلا میتواند نوسان بیشتری از سهام داشته باشد؛ بنابراین پیش از انتخاب، هدف سرمایهگذاری و میزان تحمل زیان موقت خود را در نظر بگیرید.
آیا صندوقهای درآمد ثابت زیان ده هم میشوند؟
بله، اما زیان اسمی در صندوقهای درآمد ثابت معمولاً نادر است. بیشتر دارایی این صندوقها در سپرده بانکی و اوراق بدهی قرار دارد؛ به همین دلیل، نوسان ارزش آنها معمولاً بسیار کمتر از صندوقهای سهامی و طلاست.
بااینحال، نمیتوان گفت زیان در این صندوقها غیرممکن است. تغییر نرخ بهره، کاهش قیمت اوراق، نکول ناشر یا فروش واحدهای قابل معامله با قیمتی کمتر از ارزش خالص داراییها (NAV) میتواند در دورهای کوتاه باعث کاهش ارزش سرمایه شود.
| نوع زیان | مفهوم ساده | احتمال وقوع |
| زیان اسمی | کاهش مبلغ سرمایه نسبت به زمان خرید | کم، اما ممکن |
| کاهش موقت بازدهی | کمتر شدن سود ماهانه یا دورهای صندوق | ممکن |
| زیان واقعی | کمتر بودن بازدهی صندوق از نرخ تورم | محتملتر |
| زیان ناشی از فروش فوری | فروش واحدها در قیمت نامناسب یا کمتر از NAV | وابسته به شرایط بازار |
گزارشهای آماری منتشرشده درباره صندوقهای درآمد ثابت، بازدهی منفی موردی را در برخی دورهها نشان دادهاند؛ بنابراین عبارت «بدون زیان» دقیق نیست. بااینحال، برای این صندوقها بیشتر باید نگران کاهش موقت بازدهی و عقبماندن از تورم بود، نه کاهش شدید و دائمی اصل سرمایه.
برای مثال، اگر صندوقی در یک سال ۴۰ درصد بازدهی ایجاد کند، اما تورم همان دوره ۷۶٫۸ درصد باشد، مبلغ سرمایه افزایش یافته است؛ بااینحال، قدرت خرید آن کاهش پیدا کرده است. طبق گزارش مرکز آمار ایران (Statistical Centre of Iran)، تورم سالانه مهر ۱۴۰۵ برابر با ۷۶٫۸ درصد اعلام شد.
بنابراین، پاسخ کوتاه این است: صندوق درآمد ثابت میتواند زیانده شود، اما احتمال آن معمولاً پایین است. پیش از سرمایهگذاری، ترکیب داراییها، سابقه بازدهی، میزان نقدشوندگی و نوع صندوق را بررسی کنید؛ چون بازدهی گذشته، سود آینده را تضمین نمیکند.
چگونه امنترین صندوق درآمد ثابت را انتخاب کنیم؟
هیچ صندوقی کاملا بدون ریسک نیست. برای مقایسه گزینهها، این چهار مورد را بررسی کنید:
- ارکان صندوق و شرایط نقدشوندگی
- اندازه صندوق و دارایی تحت مدیریت
- ترکیب داراییها
- سابقه بازدهی و قیمت معاملات
ارکان صندوق و شرایط نقدشوندگی
نام مدیر، متولی و حسابرس را در اطلاعات صندوقها در فیپیران بررسی کنید. اگر صندوق ضامن نقدشوندگی دارد، نام و تعهدات او را در امیدنامه بخوانید؛ همه صندوقها ضامن ندارند و ضامن نقدشوندگی نیز ضامن سود یا اصل سرمایه نیست.
اندازه صندوق و دارایی تحت مدیریت
اندازه صندوق یا دارایی تحت مدیریت (Assets Under Management – AUM) نشان میدهد چه میزان سرمایه در صندوق قرار دارد. این عدد را در فیپیران با صندوقهای مشابه مقایسه کنید، اما بزرگی صندوق را بهتنهایی نشانه امنیت یا امکان برداشت فوری پول ندانید.
ترکیب داراییها
در گزارشهای ماهانه صندوق ببینید چه سهمی از داراییها در اوراق دولتی، سپرده بانکی و اوراق شرکتی سرمایهگذاری شده است. سهم بیشتر اوراق دولتی معمولاً ریسک نکول را کمتر میکند، اما ریسک تغییر نرخ بهره یا تورم را از بین نمیبرد.
سابقه بازدهی و قیمت معاملات
بازدهی دورههای مختلف صندوق را در فیپیران بررسی کنید. اگر صندوق قابل معامله است، در سامانه شرکت مدیریت فناوری بورس تهران (TSETMC) به قیمت و حجم معاملات آن هم نگاه کنید؛ فاصله قیمت معامله با ارزش خالص داراییها (NAV) میتواند برای زمان خرید یا فروش مهم باشد.
بازدهی گذشته بهتنهایی معیار انتخاب نیست و سود آینده را تضمین نمیکند. برای تصمیم نهایی، امیدنامه، گزارشهای دورهای و شرایط فروش یا ابطال واحدهای همان صندوق را نیز بخوانید.
در دانایان ۲۴، با شناخت شرایط سرمایهگذاری تصمیم بگیرید
میدانیم که برای سرمایهگذاری، تنها میزان سود مهم نیست؛ آگاهی از شرایط نگهداری سرمایه، امکان برداشت و هزینههای خروج نیز به شما اطمینان بیشتری در تصمیمگیری میدهد. در دانایان ۲۴، دو طرح درآمد ثابت با شرایط متفاوت ارائه میکنیم تا بتوانید متناسب با زمان نیاز به پول و هدف مالی خود انتخاب کنید.
طرح دانامَکس یکی از طرحهای کمریسک ماست که بازده مؤثر سالانه اعلامشده آن در سررسید، ۴۸ درصد است. برای خروج پیش از سررسید، نرخ شکست در شش ماه نخست ۳۰ درصد روزشمار و در شش ماه دوم ۳۶ درصد روزشمار اعلام شده است. کارمزد ثابت اعلامشده صدور و ابطال نیز ۰٫۱ درصد است. مشخص بودن این شرایط کمک میکند پیش از سرمایهگذاری، تأثیر برداشت زودهنگام بر بازده خود را بررسی کنید.
اگر انعطاف در برداشت برای شما اهمیت بیشتری دارد، طرح درآمد ثابت دانایان ۲۴ را بررسی کنید. این طرح نرخ شکست ندارد و خروج از آن بدون جریمه است. خریدوفروش بهصورت شبانهروزی انجام میشود و وجه پس از فروش، حداکثر تا یک روز کاری بعد واریز خواهد شد.
انتخاب طرح متناسب با نیاز نقدینگی، توجه به شرایط خروج و بررسی هزینهها، بخشی از مدیریت ریسک سرمایهگذاری است. بااینحال، کمریسک بودن به معنای حذف کامل ریسک یا تضمین اصل سرمایه و سود نیست.
سخن آخر
صندوق درآمد ثابت از کمنوسانترین گزینههای سرمایهگذاری است، اما کاملا بدون ریسک نیست. تغییر نرخ بهره، کاهش نقدشوندگی، نکول ناشر اوراق و تورم میتوانند بر بازدهی آن اثر بگذارند. کاهش مبلغ اسمی سرمایه معمولاً نادر است، اما بازدهی کمتر از تورم میتواند قدرت خرید را کاهش دهد.
برای انتخاب صندوق مناسب، فقط به میزان سود توجه نکنید و ارکان، دارایی تحت مدیریت، ترکیب داراییها، اوراق دولتی، نقدشوندگی و سابقه بازدهی را بررسی کنید. انتخاب نهایی باید با هدف سرمایهگذاری، مدت نگهداری پول، نیاز به نقدشوندگی و میزان تحمل ریسک شما هماهنگ باشد.